Karagdagang Impormasyon
ukol sa Ilaya

Bago pa dumating ang mga mananakop na Espanyol sa Pilipinas, karaniwang naninirahan ang mga sinaunang Pilipino malapit sa mga ilog, lawa, at baybayin. Ang mga ilog ang pangunahing daan para sa paglalakbay, kalakalan, at pakikipag-ugnayan ng mga pamayanan. Upang matukoy ang direksiyon ng isang lugar, gumamit sila ng mga salitang batay sa agos ng ilog.

Ang salitang Ilaya ay tumutukoy sa mga lugar na nasa itaas ng agos ng ilog, nasa loob ng lupain, o nasa mataas na bahagi gaya ng kabundukan. Samantala, ang Ilawod ay tumutukoy naman sa mga lugar na nasa ibabang bahagi ng ilog o malapit sa dagat. Ang dalawang katawagang ito ay naging mahalagang bahagi ng pagtukoy sa lokasyon ng mga pamayanan at kalaunan ay naging pangalan ng maraming barangay at bayan sa iba't ibang bahagi ng Pilipinas.

Pagkakaiba ng Ilaya at Ilawod

Bagama't parehong ginagamit ng mga sinaunang Pilipino ang mga salitang ito sa pagtukoy ng lokasyon, magkaiba ang kanilang kahulugan batay sa direksiyon ng agos ng ilog.

• Ilaya – Nangangahulugang "itaas ng ilog", "loob ng lupain", o "mataas na lugar". Karaniwang matatagpuan dito ang mga kabundukan at kagubatan, kaya ang pangunahing hanapbuhay ng mga tao ay pagsasaka at pagtatanim.
• Ilawod – Nangangahulugang "ibaba ng ilog" o "malapit sa dagat". Ang mga pamayanang ito ay karaniwang nasa tabi ng ilog, look, o baybayin kung saan mahalaga ang pangingisda at kalakalan.

Sa pamamagitan ng mga katawagang Ilaya at Ilawod, mas madaling natutukoy ng mga sinaunang Pilipino ang mga lugar at direksiyon bago pa magkaroon ng mga makabagong mapa. Hanggang sa kasalukuyan, makikita pa rin ang mga pangalang ito sa maraming barangay at bayan sa Pilipinas bilang patunay ng mayamang kasaysayan, wika, at kulturang Pilipino.

Kahalagahan ng Ilaya sa Kasaysayan

Ang salitang Ilaya ay hindi lamang naglalarawan ng lokasyon. Ipinapakita rin nito kung paano namuhay ang ating mga ninuno at kung paano nila ginamit ang kalikasan bilang gabay sa kanilang pamumuhay. Dahil dito, nananatiling mahalagang bahagi ng ating kasaysayan at kultura ang salitang Ilaya. Ipinapaalala nito sa atin ang kahalagahan ng ating pinagmulan, tradisyon, at pagmamahal sa sariling pamana bilang mga Pilipino.